Seinmellomalderen


 * Seinmellomalderen 1349 - 1537 **

** Svartedauden ramma Norge og halvparten av folket døydde på under et halvt år. Pesten ramma og andre europeiske land like hardt, det var berre Island som slapp unna. Dei har og funne ut at Svartedauden ikkje berre kom til Bergen, men og var i Oslo på same tida. Det er truleg et Engelsk eller Nederlandsk skip som har toke med seg smitten. På den tida vart Pesten kalla manndauden og der var den første og største av fleire pestepidemiar. Det neste hundreåret blei Noreg ramma av nye pestar som halverte folketalet igjen. Etter år 1500 begynte folketalet å stige igjen. **

** Konsekvensar for folk og stat **

** Bondefamiliane fekk ein betre levestandard. Etter 1350 kunne dei som overlevde overta den beste jorda. Folk flytta frå smågardane, som nå vart øydegardar, til dei beste gardane. Leige av jord vart billigare etter som landskylla vart satt ned, og bøndene betalte mindre skatt. Mangel på arbeidskraft slutta å dyrke korn, og gjekk heller over til februk. Folk fekk då meir proteinrik mat som kjøtt, smør og ost. Med staten gjekk de verre. Inntektstapet svekte maktapparatet til kongen, og lågadelsslekter sokk ned i bondestanden fordi den jorda dei åtte, gav mindre inntekter. Ei svekt kongemakt gav lensherrane friare spelerom. Det var syslene frå høgmellomalderen som i seinmellomalderen blei kalla len, og hjørnesteinane i det systemet som voks fram, var kongelege borger under kommando av ein adeleg lensherre. Kyrkja klarte seg betre enn kongen og adelen. Sjølv om inntektene svikta så va ho den største jordeigaren i landet. Erkebiskopen i Nidaros var den mektigaste mannen i landet. ** [] media type="youtube" key="QsVRAJ5OJbo" width="425" height="350" [] =**Hanseatene i Bergen**=

Fra 1200-tallet tok kjøpmenn fra flere nordtyske byer over den Norske handelen med utlandet. Disse kjøpmennene ble kalt hanseatene som betyr væpnet følge. Dette endte med at bønder i Norge ikke klarte å dyrke nok korn, og da måtte landet importere øl og korn fra områder rundt Østersjøen. Det var kjøpmenn i de nordtyske byene som kontrollerte denne handelen også. De tyske koggene var dessuten bedre enn nordmennenes handelsskip.

De tyske koggene var godt egnet som både handelsskip og krigsskip.

Tidlig på 1000-tallet var Lofoten i Nord-Norge midtpunktet for torskefisket, og fiskehandelen betydde mest for hanseatene. Fiskebøndene i den landsdelen fordelte torsken til tørrfisk før de fraktet den til Bergen. I Bergen byttet de til seg korn, mel og salt, med tyskerne, og dette førte til at de ble avhengig av at tyskerne leverte. Senere på 1300-tallet begynte de nordtyske byene og organisere seg i Hansaforbundet, og da skaffet de seg monopol på fiskehandelen her i Norge. På kort tid vokste det fram et stort samfunn av tyskere på bryggen i Bergen, det var alt fra kjøpmenn, vetshusholdere og håndverkere. De var organisert under det det tyske kontor fra 1350, som var hanseatenes hovetsete i Norge. Hanseatene presset også til seg store privilegier med den store makten de hadde, og deres rettigheter gjaldt håndverk, handel og det var så omfattende at kongen innfømmet dem eksterritorialrett. Eksterritorialrett vil si at de fikk sine egne dommere og lover. Hanseater oppholdt seg her i Norge til rundt midt på 1700-tallet, De har også etterlatt seg mange spor i navn, språk og byggeteknikk. Slik som husene på bryggen i Bergen, de preger bybildet den dag i dag.

=**Svartedauden**=

Svartedauden også kjent som kom til Bergen i 1349 via båt fra England, og på de to årene svartedauden herjet i Norge skal den om lag ha drept halvparten til to tredjedeler av Norges befolkning. Noren norske historikere mener at svartedauden kom til Oslo og Hamar i 1348 før den kom til Bergen. Selv om at kildene om svartedauden vi har ikke er eldre en på midten av 1500-tallet, så viser det seg at det er klare indikasjoner på at pesten kom til norge før 1349 slik som først antatt. Det som indikerer dette er at før pesten kom til Bergen så ble det opprettet et alter for St. Sebastian i det som er i dag Oslo domkirke. St. Sebastian var helgenen for beskyttelse mot pest, og siden Europa ikke hadde blitt rammet av pest på 600 år før svartedauden, og alter for St: Sebastian var skjeldnere i Europa. Derfor kan det hevdes at det ville være merkelig om at man plutselig opprettet alter til ære for helgenen for pest helt uten videre. Det site offeret av svartedauden som vi vet om var stavangerbispen som døde 7. januar 1350.

Kalmarunionen
Håkon, son til Magnus Eriksson vart valt til konge i Noreg av det norske riksrådet i 1343, og då vart personalunionen med Sverige oppløyst. //Håkon den 6//. gifta seg tjue år seinare med prinsesse //Margrete//, dotter av danskekongen. Dette skapte eit sterkt motsetningsforhold til Sverige, og derfor vart kong Magnus avsett av det svenske riksrådet og den tyske //Albrecht av Meclenburg// vart vald som konge i staden for. Grunnen til dette var at dei meinte han kunne ta vare på interessene til den svenske adelen på ein betre måte. Dette førte til ein strid mellom to dynasti (kongehus) om makta i Norden. Håkon 6. og Margrete fekk sonen Olav, som seinare vart vald til dansk konge, og Olav arva den norske krona i 1380, då begynna unionen mellom Danmark og Noreg som varte heilt til 1814. I 1387 døydde Olav 4, men Margrete klarte å få innsett ein mindreårig slektning, //Erik av Pommern// som konge i både Danmark og Noreg, og med dette fekk dronninga makta. Sidan ho nå hadde fått makt gjekk ho til åtak på Sverige, avsette kong //Albrecht// og feira ein stor triumf i 1937. dette året vart også //Erik av Pommern// krona til konge over dei tre nordiske rika i byen Kalmar. //Kalmarunionen// var eit faktum.

Dronninga ville at Sverige og Noreg skulle vera underordna Danmark, og ville styrke kongemakta og svekkje riksråda. I Noreg vart ikkje riksrådet kalla saman til fulltalige møte, og riksseglet – symbolet på statsmakta – vart sendt til København. Margrete sørgde for at tilhengjarane hennar vart lensherrar og biskopar i Noreg.

Det vart krig mellom tyske fyrstar og med hansaen på grunn av at Erik av Pommern førte politikken til Margrete vidare. Tysk blokande og tunge skattar ramma Noreg hardt. Bøndene i Noreg og Sverige gjorde opprør, og i denne situasjonen klarte den svenske høgadelen å trekkje landet ut av Kalmarunionen, men det norske riksrådet var for svakt og det var umogleg å byggje opp att eit eige norsk kongedømme.



//Kristian 2.// vart konge i Danmark og Noreg i 1513, og han sette det norske riksrådet til seide, nemnde ut ikkje-adelege til lensherrar og sørgde for at ein venn vart erkebiskop i Nidaros. Kristian ville ha Kalmarunionen tilbake og erobra derfor Sverige, men det vart starten på slutten. I 1520 måtte Kristian flykte til Nederland på grunn av han hadde myrda 82 adelsmenn og prestar etter kroningsseremonien i Stockholm, adelen i Sverige og Danmark gjorde opprør. Nordmenna måtte finne seg i at Fredrik den 1. vart ny konge, sidan dei valte å stå utanfor denne kampen, men samtidig fekk det norske riksrådet ein sterk leiar, det var erkebiskop Olav Englebrektsson, han hadde to mål. Han ville overøre makt frå kongen til riksrådet, og han ville hindre at nordmennene braut med den katolske kyrkja og gjekk over til læra til Martin Luther. Han brukte 15 år på å nå desse måla, men han tapte. Det braut ut borgarkrig i Danmark då kong Fredrik 1. døydde i 1533. Ein dansk adelsmann gjekk sigrande ut av striden tre år seinare, og han kalla seg kong Kristian 3. og innførte reformasjonen i Danmark. Han gjorde krav på den norske trona, eg då soldatane hans kom til landet våren 1537, måtte erkebiskop Olav flykte.

Kristian 3. innførte straks reformasjonen også i Noreg, og det danske riksrådet vedtok at Noreg ikkje skulle vera eit eige rike, men ein del av Danmark. Noreg vart no styrt frå København, der kongen og riksrådet hans av danske høgadelsmenn delte makta. Når ein konge døydde, valde riksrådet ein ny og han vart automatisk konge i Noreg, det norske riksrådet var borte for alltid.